Nato, dünya güvenlik mimarisinde stratejik dönüşümü yapabilecek mi?

Gürdoğan Yurtsever

– Dünyanın çeşitli bölgelerinde yaşanan savaşlar ve çatışmalar, ticaret savaşları, siber saldırılar, enerji güvenliği sorunları ve yapay zeka destekli yeni tehditler, yeni dünya düzeni arayışlarında güvenlik kavramının artık sadece askeri sınır savunmasıyla açıklanamayacağını gösteriyor. Uluslararası hukuk, diplomasi ve kurumların etkisi giderek aşınıyor. Öngörülemezlik ve belirsizlik artıyor. Bu belirsizlik ve türbülans ortamında NATO’nun misyonu da keskin bir şekilde sorgulanıyor.

– 1949 kurulan NATO, bugün bugün çok farklı bir dünyada faaliyet gösteriyor. Tehditler artık seçimlere müdahale, dezenformasyon, kritik altyapıya siber saldırı, enerji bağımlılığı, göç baskısı, terör, insansız sistemler, uzay tabanlı güvenlik açıkları gibi hususlar da güvenlik tehditlerinin ana odağında yer alıyor. Bu nedenle NATO’nun varlık nedeni daha karmaşık hale geliyor. Tartışma, NATO’nun varlığından daha çok hangi anlayışla hareket edeceği noktasında yoğunlaşıyor.

– NATO’nun 2026 Zirvesi, 7-8 Temmuz 2026 tarihlerinde Ankara’da gerçekleştirilecek. Toplantının gündeminde NATO’nun savunma bütçe ve harcamalarının artırılması, yeni yatırım hedefleri, caydırıcılığın artırılması gibi hususların yanı sıra ittifakın yeni misyonuna yönelik de önemli kararların alınması bekleniyor.. Zirve, NATO’nun merkez-çevre dengesini yeniden düşünmesi ve kendini yenileyerek geleceğe hazırlanması için önemli ve tarihsel nitelikte bir fırsat sunuyor.

Dünya güvenlik mimarisi, Soğuk Savaş sonrasındaki tek kutuplu iyimserlikten giderek daha parçalı, daha sert ve daha çok kutuplu bir düzene doğru ilerliyor. Dünyanın çeşitli bölgelerinde yaşanan savaşlar ve çatışmalar, ticaret savaşları, siber saldırılar, enerji güvenliği sorunları ve yapay zeka destekli yeni tehditler, yeni dünya düzeni arayışlarında güvenlik kavramının artık sadece askeri sınır savunmasıyla açıklanamayacağını gösteriyor. Uluslararası hukuk, diplomasi ve kurumların etkisi giderek aşınıyor. Sahada çoğu zaman güç, yaptırım, askeri kapasite ve fiili durum yaratma becerisi daha belirleyici oluyor. Öngörülemezlik ve belirsizlik artıyor. Bu tablo, devletlerin güvenliği artık yalnızca barış döneminin değil, sürekli kriz döneminin diliyle okumasına yol açıyor.

NATO’NUN MİSYONU TARTIŞILIYOR

Bu belirsizlik ve türbülans ortamında NATO’nun misyonu da keskin bir şekilde sorgulanıyor. NATO, II. Dünya Savaşı sonrasında Sovyetler Birliği’nin yayılmacı politikalarına karşı Batı Bloku’nu korumak amacıyla ve kolektif bir savunma anlayışıyla 1949 yılında kurulmuştu. Asli görevi, üye ülkelerin özgürlük ve güvenliklerini özellikle askeri ve siyasi yöntemlerle korumak olan NATO bugün kuruluş döneminden çok farklı bir dünyada faaliyet gösteriyor. Tehditler artık sadece tankların sınırı geçmesiyle ortaya çıkmıyor; seçimlere müdahale, dezenformasyon, kritik altyapıya siber saldırı, enerji bağımlılığı, göç baskısı, terör, insansız sistemler, uzay tabanlı güvenlik açıkları gibi hususlar da güvenlik tehditlerinin ana odağında yer alıyor. Bu nedenle NATO’nun varlık nedeni daha karmaşık hale geliyor. Tartışma, NATO’nun varlığından daha çok hangi anlayışla hareket edeceği noktasında yoğunlaşıyor.

ARTAN ELEŞTİRİLER VE YÜK PAYLAŞIMI SORUNU

Günümüzde 32 ülkenin üye olduğu NATO içindeki en temel gerilimlerden biri, ABD’nin özellikle son yıllarda yüksek sesle dile getirdiği yük paylaşımı eleştirisi etrafında şekilleniyor. ABD, Avrupa ülkelerinin güvenlik şemsiyesinden yararlanırken savunma harcamalarında yeterince sorumluluk üstlenmediğini savunuyor. Bu eleştiri, özellikle ABD Başkanı Donald Trump döneminde daha sert bir siyasi dile dönüştü. Bunun yanı sıra ABD-İsrail-İran savaşında NATO’nun ve üye ülkelerin aldığı pozisyon, gerilimi daha da tırmandırdı. 2025 Lahey Zirvesi’nde savunma ve güvenlikle bağlantılı harcamaların gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 5’i düzeyine çıkarılması yönündeki hedef, bu baskının kurumsal karşılığı olarak görülüyor. Ancak savunma harcamalarının artırılması, tek başına ittifak içi güveni sağlamaya yetmiyor. Gerçek güven, müttefiklerin aynı tehditleri benzer ciddiyetle görmesi, kriz anlarında birlikte hareket edeceğine inanması ve siyasi dayanışmayı yalnızca sözde değil, uygulamada da göstermesiyle oluşuyor.

NATO’NUN GENİŞLEYEN YENİ MİSYONU

2021 yılında yapılan zirvede NATO’nun stratejik konsepti yenilenmiş ve 2030 vizyonu ortaya konulmuştu. Bu kapsamda “kolektif savunma” görevinin adı “caydırıcılık ve savunma olarak” değiştirilmişti. Bu yeni konsept, Rusya ve terörizmi ittifak güvenliğine yönelik en önemli ve doğrudan tehdit olarak tanımlarken, Çin’i de sistemik meydan okumalar üreten bir aktör olarak değerlendiriyor. Bu yaklaşım, NATO’yu Avrupa-Atlantik güvenliğiyle sınırlı bir savunma örgütü olmaktan çıkarıp, küresel güç rekabetinin daha geniş stratejik alanlarında pozisyon alan bir aktöre dönüştürüyor. NATO’nun yeni misyonu, sadece caydırıcılık ve savunma ile sınırlı kalmıyor. İttifak artık siber güvenlikten uzaya, kritik tedarik zincirlerinden savunma sanayii kapasitesine, hibrit tehditlerden teknolojik inovasyona kadar geniş bir alanda pozisyon almak durumunda kalıyor.

ALTERNATİF YAPILAR VE ÇOK KUTUPLU ARAYIŞLAR

Tarihte bugüne kadarki en önemli ittifakların başında gelen NATO, askeri olarak kendini çeşitli defalar kanıtladı. Bununla birlikte NATO’nun geleceğin taşıdığı belirsizliklerin yaratabileceği sınamalara ayak uydurması önem taşıyor. NATO’nun karşısında birebir aynı işlevi gören tek bir rakip ittifak bulunmuyor; ancak farklı bölgelerde alternatif güvenlik ve işbirliği zeminleri güç kazanıyor. Şanghay İşbirliği Örgütü, Avrasya merkezli güvenlik ve siyasi işbirliği gündemiyle öne çıkıyor. BRICS ise doğrudan askeri bir ittifak olmasa da Batı merkezli küresel düzenin ekonomik ve diplomatik karşı ağırlığı olarak genişliyor. Avrupa Birliği de stratejik özerklik, savunma sanayii ve ortak güvenlik kapasitesi başlıklarında daha görünür hale geliyor. Bu gelişmeler, gelecekte güvenliğin tek bir ittifak çatısı altında değil, bölgesel, tematik ve esnek koalisyonlar üzerinden de şekillenebileceğini gösteriyor.

GÜVENLİKTEN BARIŞ İNŞASINA GEÇİŞ İHTİYACI

NATO’nun geleceğinin yalnızca daha fazla silah, daha fazla bütçe ve daha güçlü caydırıcılık üzerinden okunması yetersiz kalıyor. Çünkü güvenlik, sadece savaşı engellemek veya savaşta ittifak üyeleriyle birlikte hareket etmek değil, barışı sürdürülebilir kılmak anlamına da geliyor. NATO, üyeleri arasında kriz yönetimi, güven artırıcı mekanizmalar, demokratik dayanıklılık, hukuk devleti, sivil savunma, afet dayanıklılığı ve toplumsal direnç alanlarında daha etkin bir rol üstlenebilir. İttifakın barışı savunan yönü güçlendikçe, NATO yalnızca savaş ihtimaline hazırlanan bir örgüt değil, savaşın nedenlerini azaltmaya çalışan bir platform haline de dönüşebilir. Bu durum, NATO’nun meşruiyetini de askeri kapasitenin ötesine taşıyabilecek önemli bir yaklaşım olarak karşımıza çıkıyor.

ANKARA ZİRVESİNİN STRATEJİK ÖNEMİ

İşte bu ortamda NATO’nun 2026 Zirvesi, 7-8 Temmuz 2026 tarihlerinde Ankara’da gerçekleştirilecek. Toplantının gündeminde NATO’nun savunma bütçe ve harcamalarının artırılması, yeni yatırım hedefleri, caydırıcılığın artırılması gibi hususların yanı sıra ittifakın yeni misyonuna yönelik de önemli kararların alınması bekleniyor. Ankara Zirvesi, NATO’nun Soğuk Savaş dönemindeki kolektif savunma örgütü kimliğinden; hibrit tehditler, bölgesel krizler, savunma sanayii kapasitesi, teknolojik rekabet ve siyasi birlik arayışını aynı anda yöneten daha geniş bir güvenlik platformuna dönüşümünde en önemli eşiklerden biri olarak görülüyor. Zirve, NATO’nun merkez-çevre dengesini yeniden düşünmesi ve kendini yenileyerek geleceğe hazırlanması için önemli ve tarihsel nitelikte bir fırsat sunuyor.

DEĞİŞİMİN DİNAMİKLERİNE ADAPTASYON GEREKİYOR

Dünya güvenlik mimarisi, ABD’nin yanı sıra Çin’in yükselişi, Rusya’nın meydan okumaları ve bölgesel güçlerin artan etkisiyle çok kutuplu, parçalı ve rekabetçi bir düzene doğru evriliyor. Bu belirsizlik ve türbülans ortamında NATO’nun da misyonunu sorgulaması, değişimin dinamiklerine adapte olması ve kendini yenilemesi gerekiyor. Geleceğin NATO’su, sadece geçmişin başarılarına yaslanarak varlığını sürdüremez. İttifakın yeni dönemde daha adil yük paylaşımı, daha güçlü savunma kapasitesi, daha açık siyasi istişare, daha sağlam demokratik zemin ve daha kapsayıcı güvenlik anlayışı geliştirmesi gerekiyor. NATO’nun caydırıcılığını korurken diplomasiye, kriz önlemeye, barış inşasına ve üye ülkeler arasındaki güveni artırmaya daha fazla odaklanması ve bu yöndeki stratejik dönüşümünü gerçekleştirmesi önem taşıyor.

Not: Kapak görseli, yapay zekâ asistanı Gemini tarafından oluşturulmuştur.

Gürdoğan YURTSEVER

Mevzuat Uyum Derneği Kurucu ve Onursal Başkanı

yurtsever@turcomoney.com