OECD sorumlu iş uygulamaları 2026 raporu…

Adnan Yıldırım

– OECD’nin çok uluslu şirketler için 30 Haziran 2026’da yayımlanan “OECD Responsible Business Outlook 2026” başlıklı raporda, şirketlerle ilgili ilginç sonuçlara ulaşıldı. Buna göre şirketlerin %36’sı; insan hakları, çevre, yolsuzluk gibi temel konular taahhüt ediyor. Şirketlerin %50’si, tedarikçi seçiminde çevresel ve sosyal kriterleri kullanıyor. Sendika özgürlüğü ve toplu sözleşme haklarıyla ilgili taahhütte bulunan şirketlerin oranı %50’nin altında.

-Raporda, aşağıdaki konularda önemli sorunlar olduğu tespit edilmiş. Buna göre tedarik zincirlerindeki insan hakları ihlalleri ve çalışma koşulları kötü. Risk değerlendirme süreçleri yetersiz. Şikâyet ve telafi mekanizmaları yetersiz ve etkisiz. Yönetim kurulları sorumlu iş davranışı politikalarını yeterince izlemiyor. Rapora göre iklim risklerinin açıklanması, yolsuzlukla mücadele ve kurumsal yönetişim standartları, ilerleme sağlanan alanlar olarak belirtiliyor.

OECD’nin çok uluslu şirketler için 1976 yılında yayınlayıp en son 2023’te revize ettiği “OECD Çokuluslu İşletmeler İçin Sorumlu İş Uygulaması Rehberi”nin güncel versiyonu baz alınarak; 50 yıllık uygulama dönemi sonrasında konuyla ilgili raporu “OECD Responsible Business Outlook 2026” başlığı ile 30 Haziran 2026 tarihinde yayınlandı. OECD bakanlar konseyince onaylanan/güncellenen rehberin uygulaması, 51 ülkede ve Avrupa Birliği bünyesinde izleniyor. Raporda, hükümet politikaları ve uygulamalarının yanında halka açık 10.000 çokuluslu şirketin rehbere uyum sonuçları değerlendiriliyor. Raporun sonuçlarına geçmeden önce sorumlu iş uygulaması rehberinde, izlenmesi öngörülen konu başlıklarını şöyle sıralayabiliriz.
⦁ Şirketlerin uyması gereken genel politikalar
⦁ Kamuyu bilgilendirme
⦁ İnsan hakları, istihdam, endüstriyel ilişkiler, çevre
⦁ Yolsuzlukla mücadele ve rüşvetin muhtelif şekilleri
⦁ Tüketici hakları
⦁ Bilim, teknoloji, buluşlar
⦁ Rekabet, vergilendirme
Raporda, yukarıdaki konu başlıkları kapsamına giren alanlarda rehbere taraf/bağlı ülkelerin ve küresel ölçekteki şirketlerin; sorumlu iş uygulaması (Responsible Business Conduct–RBC) konularındaki taahhütlerinin ne ölçüde uygulamaya dönüştürüldüğü inceleniyor. Raporda, dünyanın en büyük halka açık şirketlerinin politikaları ile rehbere bağlı/taraf ülkelerdeki düzenleyici kurumlarca sağlanan gelişmeler değerlendirilerek, küresel ekonomide sürdürülebilirlik ve etik iş uygulamalarının durumu ortaya konuluyor.

RAPORDA ÖNE ÇIKAN HUSUSLAR

Raporda, inceleme kapsamındaki şirketlerde yapılan somut tespitler şunlar:
⦁ Şirketlerin %69’u, en az bir sorumlu iş uygulaması taahhüdünde bulunuyor.
⦁ Şirketlerin %36’sı; insan hakları, çevre, yolsuzluk gibi temel konuları taahhüt ediyor.
⦁ Şirketlerin %50’si, tedarikçi seçiminde çevresel ve sosyal kriterleri kullanıyor.
⦁ Tedarikçilerin çevre ve sosyal risklerini dikkate alan şirketlerin oranı %20’nin altında..
⦁ Politika/yönetim sistemleri uygulama sonuçlarını raporlayan şirketlerin oranı %45 seviyesinde.
⦁ Olumsuzluklara karşı alınan önlemleri raporlayan şirketlerin oranı %20 seviyesinde.
⦁ Şirketlerin %25’i biyoçeşitlilik konusunda açık taahhütte bulunuyor.
⦁ Sendika özgürlüğü ve toplu sözleşme haklarıyla ilgili taahhütte bulunan şirketlerin oranı %50’nin altında.
⦁ Rehbere bağlı ülkelerin 29’unda, sorumlu iş uygulamalarına uyumu teşvik amaçlı hibe, kredi ve finansal etkili destekler veriliyor.
⦁ OECD ülkelerinin %84’ünde, rehbere bağlı ülkelerin ise %67’sinde uygulama sonuçlarının izlenmesi ve incelenmesi için düzenlemeler yapıldı.
⦁ İklim değişikliği, karbon emisyonlarının azaltılması, çeşitlilik ve kapsayıcılık politikaları ile tedarik zinciri yönetimi, şirketlerin en sık odaklandığı konular arasında yer almakla birlikte, birçok şirketin bu konulardaki taahhütlerini operasyonel süreçlerine tam olarak entegre edemediği görülüyor.
Şirketler, sorumlu iş uygulamaları (RBC) konularında giderek daha fazla taahhütte bulunmak durumunda kalmakta ancak verilen taahhütlerin somut uygulamalara dönüşümünde, uygulama sonuçlarının ölçülebilirliğinde ve elde edilen sonuçlarda yetersiz kalındığı anlaşılıyor. OECD’ye göre sorumlu iş uygulamaları; yalnızca kurumsal itibarın korunması açısından değil, aynı zamanda uzun vadeli ekonomik dayanıklılık, yatırımcıların güveni ve toplumsal refah açısından da önemli.

SORUNLU ALANLAR

Raporda, aşağıdaki konularda önemli sorunlar olduğu tespit edilmiş.
⦁ Tedarik zincirlerindeki insan hakları ihlalleri ve çalışma koşulları kötü.
⦁ Çevresel etkiler sistematik biçimde ölçülmüyor.
⦁ Risk değerlendirme süreçleri yetersiz.
⦁ Şikâyet ve telafi mekanizmaları yetersiz ve etkisiz.
⦁ Yönetim kurulları sorumlu iş davranışı politikalarını yeterince izlemiyor.

İLERLEME SAĞLANAN KONULAR

Raporda, OECD ülkelerinin (Türkiye dahil) büyük çoğunluğunda son yıllarda, sosyal ve çevresel etkilerin açıklanmasını, raporlanmasını veya gerekli özen süreçlerinin yürütülmesini zorunlu kılan düzenlemeler yapıldı. Aşağıdaki;
⦁ Zorunlu sürdürülebilirlik raporlaması (Türkiye’de, 2024 yılından itibaren halka açık şirketlerde büyüklük ölçülerine bağlı olarak zorunlu hale getirildi.)
⦁ İnsan hakları ve çevresel gerekli özen yükümlülükleri
⦁ İklim risklerinin açıklanması
⦁ Yolsuzlukla mücadele ve kurumsal yönetişim standartları
konularında önemli ilerlemeler kaydedildi.

OECD’DEN DİKKAT ÇEKEN ÖNERİLER

OECD raporunda sorumlu iş uygulamalarının yalnızca şirketlerin gönüllü
girişimlerine bırakılamayacağı vurgulanırken aşağıdaki önerilere de yer verildi.
⦁ Şirketlerin sorumlu iş uygulamaları, faaliyet alanlarının geneline ve tedarik zincirlerine entegre edilmeli.
⦁ İnsan hakları ve çevresel riskler için etkili mekanizmaları kurulmalı.
⦁ Şeffaflık ve raporlama standartları güçlendirilmeli.
⦁ Şikâyet ve telafi mekanizmaları etkinleştirilmeli.
⦁ Hükümetler arasında düzenlemeler boyutunda işbirliği ve uyum artırılmalı.
⦁ Yapay zekâ ve iklim değişikliği gibi yeni risk alanlarına yönelik özel politikalar geliştirilmeli.

Adnan YILDIRIM
Ekonomi Bakan Yardımcısı (2014-2015)
Türk Eximbank Genel Müdürü (2016-2019)

yildirim@tucomoney.com