Çin ekonomisindeki büyük dönüşümün kültürel kodları…

Pagodalardan gökdelenlere… Bir turistin gözünden Çin’in dönüşümü…

– Geçen Kasım ayında Çin’in farklı şehirlerinde iki hafta geçirdim. Daha önce 2007 ve 2014 yıllarında Pekin’e gitmiş, fakat iş toplantıları dışında bir programa vakit ayıramamıştım. Bu kez Çin’i biraz daha yakından tanımaya çalıştım. Üç haftalık bir seyahatte bu dev ülkeyi yakından tanımak tabii ki mümkün değil. Çin’i anlamaya çalışan herkesin kısa sürede fark ettiği temel gerçek şudur: Bu ülke tek bir zamana ait değildir. İşte bu gezi ile ilgili gözlemlerim…

-Yaklaşık 9,6 milyon km² yüzölçümüyle Rusya ve Kanada’dan sonra dünyanın en büyük üçüncü ülkesi olan Çin, 1,4 milyarı aşan nüfusu ve yaklaşık 13.000 dolarlık kişi başı geliriyle, hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülke özelliklerini aynı anda taşıyan nadir bir ekonomik yapı sunuyor. Bu ikili yapı, Çin’i küresel sistemde benzersiz kılıyor.

-Çin’in yükselişi tesadüf değil. Üç temel kültürel kod öne çıkıyor: 1.Devletçilik ve uzun vadeli planlama: Beş yıllık planlar, kısa vadeli dalgalanmaların stratejik hedefleri bozmasını engelliyor. 2.Teknolojiye hızlı adaptasyon: Mobil ödeme, e-ticaret ve yapay zekâ uygulamaları, toplum genelinde hızla benimsenmiş. 3.Tasarruf ve yatırım odaklılık: Yüksek hanehalkı tasarruf oranları, kriz dönemlerinde ekonomik dayanıklılık sağlıyor.

–Çin’in tek parti sistemi, hızlı karar alma ve büyük ölçekli projelerde önemli avantajlar sağlar. Altyapı, enerji ve sanayi yatırımları bu sayede kısa sürede hayata geçirilebilir. Ancak bu modelin bedeli de vardır: Hesap verebilirlik eksikliği, ifade özgürlüğü sorunları ve aşırı merkeziyetçilik. Tek parti sistemi: Ülkede gerçek siyasi güç Çin Komünist Partisi’nin elinde. Diğer küçük partiler vardır ama bunlar ÇKP’ye bağlı “danışma partileri”dir.

-Çin’in önemli avantajları var. Çin’de büyük projeler, altyapı yatırımları, şehir planlaması gibi konularda Batı demokrasilerine göre çok daha hızlı hareket edeebiliyor. Örnek: Bir şehirde metro yapılacaksa tartışmalar, ihaleler, itirazlar yıllarca sürmüyor. Uzun vadeli planlama yapılıyor. Seçim baskısı olmadığı için 10–20 yıllık stratejiler uygulanabiliyor. Örnekler: Kuşak-Yol projesi, teknoloji yatırımları, yarı iletken politikaları.

-Çin’in dezavantajları ise şunlar: Hesap verebilirlik konusunda eksiklik var. Bağımsız medya ve muhalefet olmadığı için hatalar gecikmeli fark ediliyor. Örnek: COVID’in ilk günlerindeki bilgi gizleme. Aşırı merkeziyetçi bir yapı var. Güç çok dar bir kadroda toplandığında yanlış kararın faturası çok büyük oluyor. İfade özgürlüğü yok. Bu sorunlar, inovasyonla ilgili gelişmeler için risk yaratıyor.

-Şanghay, Çin’in dünyaya açılan yüzü. 19. yüzyılda Batı ile yapılan zorunlu antlaşmalar sonucu doğan “imtiyaz bölgeleri”, şehrin kozmopolit dokusunun temelini oluşturdu. 1920’ler ve 30’larda “Doğu’nun Paris’i” olarak anılan Şanghay, finans, kültür ve eğlencenin merkeziydi. Bugün 26 milyonu aşan nüfusuyla Şanghay, yapay zekâ, biyoteknoloji ve yeşil finans alanlarında iddialı bir mega kent.

-Eğer Şanghay Çin’in vitriniyse, Shenzhen motorudur. 1980’de Çin’in ilk Özel Ekonomik Bölgesi ilan edilen bu küçük balıkçı köyü, bugün Huawei ve Tencent gibi devlerin doğduğu, dünyanın en yoğun inovasyon merkezlerinden biri. “Shenzhen Hızı” ifadesi, yalnızca bir şehir efsanesi değil; hızlı karar alma ve uygulama özelliğinin sembolü. Guangzhou ise Çin ticaretinin nabzını tutuyor. Deniz İpek Yolu’ndan Canton Sistemi’ne, günümüz Küresel Körfez Bölgesi’ne uzanan süreçte şehir.

–Çin mutfağı, ülkenin ekonomik ve kültürel yapısını anlamak için şehirleri kadar açıklayıcı. Tek tip bir “Çin yemeği”nden söz edilemez; Sichuan’ın sert acısı, Kanton mutfağının yalınlığı, Şanghay’ın hafif tatlı sosları ve kuzeyin buğday temelli yemekleri birbirinden tamamen farklı dünyalara ait. Çin’de sıradan bir restoranda masaya gelen tabaklarda öne çıkan unsur çeşitlilikten çok dengedir. Hiçbir tabak tek başına iddia taşımaz; ancak birlikte anlamlı bir bütün oluştururlar.

Kasım 2025’de Çin’in farklı şehirlerinde iki hafta geçirdim. Daha önce 2007 ve 2014 yıllarında Pekin’e gitmiş, fakat iş toplantıları dışında bir programa vakit ayıramamıştım. Bu kez Çin’i biraz daha yakından tanımaya çalıştım. Üç haftalık bir seyahatte bu dev ülkeyi yakından tanımak tabii ki mümkün değildir. Bu yazıda haddimi aşmadan naçizane gözlemlerimi sizlerle paylaşmaya çalışacağım.

Çin’i anlamaya çalışan herkesin kısa sürede fark ettiği temel gerçek şudur: Bu ülke tek bir zamana ait değildir.

Şanghay’daki rehberim Çin’i şöyle özetlemişti:

“Beş bin yıllık Çin’i görmek için Xi’an’a, bin yıllık Çin’i görmek için Pekin’e, yüz yıllık Çin’i görmek için Şanghay’a; son otuz yılı anlamak için ise Shenzhen ve Guangzhou’ya git.”

RAKAMLARLA ÇİN

Kaynak: IMF

Yaklaşık 9,6 milyon km² yüzölçümüyle Rusya ve Kanada’dan sonra dünyanın en büyük üçüncü ülkesi olan Çin, 1,4 milyarı aşan nüfusu ve yaklaşık 13.000 dolar kişi başı geliriyle, hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülke özelliklerini aynı anda taşıyan nadir bir ekonomik yapı sunuyor. Bu ikili yapı, Çin’i küresel sistemde benzersiz kılıyor.

EN BÜYÜK EKONOMİLERİN GSYİH’DEKİ PAYI

 Kaynak: Dünya Bankası, Uluslararası Para Fonu (2025)

ZİYARET ETTİĞİM ŞEHİRLERLE İLGİLİ KISA NOTLAR…

Xİ’AN: TARİHİ BAŞKENT

Xi’an, Çin medeniyetinin jeopolitik hafızasıdır. Qin İmparatorluğu’nun başkenti, İpek Yolu’nun doğu başlangıç noktası ve Han ile Tang hanedanlıkları döneminde kültür, diplomasi ve ticaretin merkeziydi. Bugün hâlâ ayakta duran şehir surları, pagodalar ve klasik kent dokusu, Çin’in “süreklilik” fikrinin mimari karşılığıdır.

1974’te tesadüfen keşfedilen Terracotta Ordusu, yalnızca arkeolojik bir buluntu değil, Çin’in tarihini küresel vitrine taşıyan bir dönüm noktası oldu. Günümüzde Xi’an, 12 milyonu aşan nüfusu, güçlü üniversiteleri, havacılık ve yazılım yatırımlarıyla geçmiş ile geleceği aynı potada eriten nadir şehirlerden biridir.

ŞANGHAY: MODERN ÇİN’İN AYNASI

Şanghay, Çin’in dünyaya açılan yüzüdür. 19. yüzyılda Batı ile yapılan zorunlu antlaşmalar sonucu doğan “imtiyaz bölgeleri”, şehrin kozmopolit dokusunun temelini oluşturdu. 1920’ler ve 30’larda “Doğu’nun Paris’i” olarak anılan Şanghay, finans, kültür ve eğlencenin merkeziydi.

1949 sonrası dönemde şehir sanayi üssüne dönüşse de asıl kırılma 1990’da Pudong’un açılmasıyla yaşandı. Boş tarlaların yerini, bugün küresel finansın simgeleri olan gökdelenler aldı. Şanghay Limanı dünyanın en yoğun konteyner limanı haline geldi; metro ağı birkaç on yılda dünyanın en genişlerinden biri oldu.

Bugün 26 milyonu aşan nüfusuyla Şanghay, yapay zekâ, biyoteknoloji ve yeşil finans alanlarında iddialı bir mega kent. Batı etkileriyle Çin geleneğini harmanlayan; kozmopolit, ticaret odaklı ve pragmatik haipai kültürü ile ultra-modern yaşam tarzı arasındaki denge, şehrin en ayırt edici özelliğidir. Şanghay’da dijital ödeme ve metro sistemleri, kusursuz bir şekilde işliyor.

SHENZHEN VE GUANGZHOU: HIZ, TİCARET VE İNOVASYON

Eğer Şanghay Çin’in vitriniyse, Shenzhen motorudur. 1980’de Çin’in ilk Özel Ekonomik Bölgesi ilan edilen bu küçük balıkçı köyü, bugün Huawei ve Tencent gibi devlerin doğduğu, dünyanın en yoğun inovasyon merkezlerinden biri. “Shenzhen Hızı” ifadesi, yalnızca bir şehir efsanesi değil; hızlı karar alma ve uygulama özelliğinin sembolüdür.

Guangzhou ise Çin ticaretinin nabzını tutar. Deniz İpek Yolu’ndan Canton Sistemi’ne, günümüz Küresel Körfez Bölgesi’ne uzanan süreçte şehir, Çin’in dış dünya ile temas noktası olmayı sürdürdü. Canton Fuarı hâlâ küresel ticaretin en önemli buluşma alanlarından biridir.

ÇİN MUTFAĞI: KÜLTÜRÜN SOFRADAKİ YANSIMASI

Çin mutfağı, ülkenin ekonomik ve kültürel yapısını anlamak için şehirleri kadar açıklayıcıdır. Tek tip bir “Çin yemeği”nden söz edilemez; Sichuan’ın sert acısı, Kanton mutfağının yalınlığı, Şanghay’ın hafif tatlı sosları ve kuzeyin buğday temelli yemekleri birbirinden tamamen farklı dünyalara aittir.

Çin’de sıradan bir restoranda masaya gelen tabaklarda öne çıkan unsur çeşitlilikten çok dengedir. Hiçbir tabak tek başına iddia taşımaz; ancak birlikte anlamlı bir bütün oluştururlar. Abartılı tatlar yoktur, dikkat çekmeye çalışan sunumlar yoktur. Her şey ölçülü, işlevsel ve yerli yerindedir.

Bu yaklaşım, Çin ekonomisinin çalışma mantığıyla şaşırtıcı ölçüde örtüşür:

• İsraf yok → Kaynakların etkin kullanımı
• Yeterli büyüklükteki porsiyonlar → Kontrollü ve sürdürülebilir büyüme
• Yüksek ateş, kısa süre → Hızlı karar alma ve uygulama
• Değişmeyen tarifeler → Sistem istikrarı
• Yıldız şef yok, ortak sofra var → Kolektivist kalkınma anlayışı

Masadan kalkıldığında geride kalan duygu, görkemli bir ziyafetin coşkusu değil; iyi tasarlanmış, ölçüsünü ve ne yaptığını bilen bir düzenin verdiği tatmindir.

Çin Mutfağı: Geleneksel Lezzetlerin Sanatı

• Kanton Mutfağı

Hafif ve aromatik tatlar (Guangdong eyaleti – Guangzhou, Hong Kong, Macau)

• Szeschuan Mutfağı

Baharatlı ve güçlü tatlar (Sichuan eyaleti – Chengdu)

• Şanghay Mutfağı

Tatlı ve soslu yemekler (Şangay ve Jiagnan)

POPÜLER ÇİN YEMEKLERİ

• Dim Sum – Buharda pişen minik lezzetler

Kanton mutfağının imzası. Dumpling, bao ve siu mai gibi küçük porsiyonlardan oluşuyor.

• Kung Pao Tavuk – Acılı, aromatik, fıstıklı

Sichuan mutfağının klasik yemeği. Uyuşturan Sichuan biberiyle karakteristik bir lezzeti var.

• Pekin Ördeği – Çıtır deri, ince krepler, özel sos

Tarihî bir saray yemeği. Çıtır ördek eti ince kreplere sarılarak yeniyor.

• Hot Pot (Huo Guo) – Soslara batırarak pişirme deneyimi

Ortadaki kaynar çorbaya et, sebze ve noodle atılıyor. Çin’in en sosyal yemeklerinden biri.

• Xiaolongbao – İçi çorbalı buharda dumpling

Şanghay’ın ünlü buharda pişmiş hamur topları. Isırınca içinden sıcak et suyu akıyor.

• Mapo Tofu – Acı, kıymalı, ipeksi tofu

Sichuan mutfağının favorisi. Uyuşturan biber + acı sos + ipeksi tofu kombinasyonu.

EKONOMİK BAŞARININ KÜLTÜREL KODLARI

Çin’in yükselişi tesadüf değildir. Üç temel kültürel kod öne çıkar:

1. Devletçilik ve uzun vadeli planlama: Beş yıllık planlar, kısa vadeli dalgalanmaların stratejik hedefleri bozmasını engelliyor.
2. Teknolojiye hızlı adaptasyon: Mobil ödeme, e-ticaret ve yapay zekâ uygulamaları, toplum genelinde hızla benimsenmiş.
3. Tasarruf ve yatırım odaklılık: Yüksek hanehalkı tasarruf oranları, kriz dönemlerinde ekonomik dayanıklılık sağlıyor.

YÖNETİM MODELİ: GÜÇ VE BEDEL

Çin’in tek parti sistemi, hızlı karar alma ve büyük ölçekli projelerde önemli avantajlar sağlar. Altyapı, enerji ve sanayi yatırımları bu sayede kısa sürede hayata geçirilebilir. Ancak bu modelin bedeli de vardır: Hesap verebilirlik eksikliği, ifade özgürlüğü sorunları ve aşırı merkeziyetçilik.

TEMEL YAPI

• Tek parti sistemi: Ülkede gerçek siyasi güç Çin Komünist Partisi’nin elinde. Diğer küçük partiler vardır ama bunlar ÇKP’ye bağlı “danışma partileri”dir.
• Devlet Başkanı (Cumhurbaşkanı): Şu an Xi Jinping.Temsiliyet ve protokol görevleri

var.

• ÇKP Genel Sekreteri: En güçlü konumdur. Genelde Cumhurbaşkanı ile aynı kişidir.
• Devlet Konseyi (Hükümet): Başbakan tarafından yönetilir; ekonomi, günlük yönetim, bürokrasi bu yapıdadır.
• Ulusal Halk Kongresi: Kağıt üzerinde en yüksek yasama organı. Fakat kararlar genelde

ÇKP içinde belirlenir ve kongre tarafından onaylanıyor.

 

GÜCÜ KİM KULLANIYOR?

• Asıl güç ÇKP’nin Politbüro ve Politbüro Daimi Komitesindedir. Bu birkaç kişilik çekirdek ekip ülkenin ana politikalarını belirliyor.
• Xi Jinping, son yıllarda gücü merkezileştirdi ve “en güçlü lider” konumuna geldi.

YÖNETİM TARZI

• Otoriter ve merkeziyetçi.
• Hızlı karar alma, büyük projeleri kısa sürede uygulayabilme avantajı var.
• Özgür medya, bağımsız yargı ve rekabetçi seçimler yok.

ÇİN YÖNETİM SİSTEMİ’NİN AVANTAJLARI

• Hızlı karar alma

Büyük projeler, altyapı yatırımları, şehir planlaması gibi konularda Batı demokrasilerine göre çok daha hızlı hareket edebilir. Örnek: Bir şehirde metro yapılacaksa tartışmalar, ihaleler, itirazlar yıllarca sürmüyor.

• Uzun vadeli planlama

Seçim baskısı olmadığı için 10–20 yıllık stratejiler uygulanabilir. Örnekler: Kuşak-Yol projesi, teknoloji yatırımları, yarı iletken politikaları.

EKONOMİK BÜYÜME MOTORU

• 1980–2020 arasında dünyanın en hızlı büyüyen ekonomisi
• 700 milyondan fazla insan yoksulluktan çıktı. GSYH 40 yılda 40 kat

büyüdü.

• Elektrikli araçlar, yapay zekâ, altyapı gibi alanlarda önemli atılımlar.

ÇİN YÖNETİM SİSTEMİ’NİN DEZAVANTAJLARI

1)         Hesap verebilirlik eksikliği

Bağımsız medya ve muhalefet olmadığı için hatalar gecikmeli fark ediliyor.

Örnek: COVID’in ilk günlerindeki bilgi gizleme.

2)         Aşırı merkeziyetçilik

Güç çok dar bir kadroda toplandığında yanlış kararın faturası çok büyük oluyor.

3)         İfade özgürlüğü ve inovasyon riski

Teknoloji gelişiyor ama yaratıcılık özgür ortamlarda daha çok yeşerir. Aşırı kontrol, uzun vadede inovasyonu yavaşlatabilir.

4)         Toplumsal baskı

Sosyal medya, internet ve kamusal alan yoğun şekilde gözetleniyor; bu da insan hakları açısından ciddi eleştiriler yaratıyor.

ÇİN EKONOMİSİNDE DEĞİŞİM DÖNEMİ

-Çin artık sadece “dünyanın fabrikası” değil; çok boyutlu bir teknoloji devi.

-Ülke, “Çin markası = ucuz, düşük kalite” algısını kırmaya; “Çin = inovasyon + global ürün/hizmet sağlayıcısı” imajına dönüştürmeye çalışıyor.

-AI: DeepSeek ve CapCut ile hızlı ölçeklenebilir yapay zekâ uygulamalarında

lider adayı.

-Dijital Platformlar: TikTok, Temu, Shein — küresel tüketici davranışını şekillendiren dev uygulamalar.

-EV & Batarya: BYD ve CATL sayesinde elektrikli araç ve pil üretiminde

dünyanın 1 numarası.

-Güneş Enerjisi: Küresel panel üretiminin %80’i Çin’de.

-Dronlar: DJI ile küresel pazarın %70+’ı.

 

KATEGORİ	ABD	ÇİN	Kim Önde?
Temel Araştırma (Bilim, Üniversiteler)	MIT, Stanford, Berkeley lider. Nobel ekosistemi güçlü.	Tsinghua yükseliyor fakat araştırma kalitesi daha değişken.	ABD
Büyük Modeller (LLM / Foundation Models)	GPT-5, Claude, Gemini → küresel liderlik	Ernie,SenseTime,Kimi → hızlı ilerleme	ABD
Çip Gücü (GPU/ASIC/TPU)	NVIDIA, Google TPU, AMD → 3nm–2nm üstünlük	Yaptırımlar nedeniyle 7nm seviyesinde	ABD (çok ciddi fark)
Veri Miktarı	Büyük ama regülasyonlu (GDPR, privacy)	1.4 milyar nüfus + devlet erişimi	Çin
Veri Kalitesi	Daha çeşitli, daha temiz	Büyük ama gürültülü veri	ABD
Altyapı (Süper bilgisayarlar)	Frontier, Aurora → ilk 10’da ağırlık ABD	Çin çok sayıda orta seviye sistem kuruyor	ABD
Uygulama Hızı (Deployment)	Özel sektör inovasyonuna bağlı	Devlet zoruyla çok hızlı yayılabiliyor	Çin
Sermaye & Startup Ekosistemi	Silikon Vadisi → sınırsız risk sermayesi	Devlet destekli ama baskı altında	ABD
Regülasyon & Özgürlük	Özgür gelişim → yaratıcılık yüksek	Sıkı kontrol → hız var, özgürlük az	ABD
Askerî AI	Otonom dron ve komuta-kontrolde lider	Büyük yatırım, çok agresif	Kafa kafaya
Genel Seviye (2025)	1. sırada	2. sırada	ABD
Genel Seviye (2030 Tahmini)	Liderliğini sürdürebilir	ABD’ye yetişme ihtimali yüksek	Kafa kafaya / belirsiz

Özetle; bugün yapay zeka alanında ABD açık ara önde; Çin ise veri, devlet desteği ve uzun vadeli stratejisi sayesinde 2030’a kadar farkı kapatabilecek tek rakip.

KATEGORİ	ABD	ÇİN	Kim Önde?
Toplam Elektrik Üretimi	~4,000 TWh	~8,500 TWh	Çin
Dünya Payı	%17	%30+	Çin
Enerji Tüketimi	Daha dengeli	Dünyanın en yükseği	Çin (miktar)
Kömür Kullanımı	%22	%59	Çin (miktar) ama zafiyet
Doğalgaz Kullanımı	%38 (yerli üretim güçlü)	%6	ABD
Petrol Üretimi	Dünyada 1. (günlük 13–14 milyon varil)	Düşük (4 milyon varil)	ABD (çok büyük fark)
Petrol İthalatı	Net ihracatçı	Dünyanın en büyük ithalatçısı	ABD
LNG Üretimi / İhracatı	Dünyanın en büyük LNG ihracatçısı	Küçük kapasite	ABD
Nükleer Reaktör Sayısı	94	55 (ama 23 inşaatta)	ABD bugün, Çin 2030 sonrası
Nükleer Kapasite (GW)	100+ GW	59 GW	ABD
Güneş ve Rüzgâr Kapasitesi	Yüksek ama parçalı	Dünyanın en büyüğü	Çin
Hidroelektrik	Orta	Üç Boğaz Barajı ile devasa	Çin
Enerji Güvenliği	Çok yüksek — kendi kendine yeter	En büyük zafiyeti → petrol bağımlılığı	ABD (çok kritik fark)
Enerji Verimliliği / Teknoloji Kalitesi	Daha yüksek	Maliyet odaklı	ABD
Yıllık Yeni Enerji Yatırımı	Özel sektör odaklı	Dünyanın en büyüğü	Çin (miktar)
Genel Enerji Liderliği	Güvenlik, petrol, LNG, teknoloji	Üretim miktarı, yenilenebilir, kömür	Farklı alanlarda farklı

Özetle; enerji miktarında Çin açık ara önde; enerji güvenliği, petrol/LNG üretimi ve nükleer enerjide kalite açısından ABD açık ara önde.

 ÇİN’İN BAŞARISINDAN ÇIKARILACAK DERSLER

– Çin mucize değil, sistematik disiplinin ürünü

– Uzun vadeli düşünme, kolektif hedefler, teknolojiye yatırım

– Çalışkanlık ve sabır kültürü

ÇİN’İN BAŞLICA PROBLEMLERİ

1)Demografi: Nüfus hızla yaşlanıyor ve küçülüyor; iş gücü daralırken sosyal güvenlik yükü artıyor.

2️⃣   Emlak Krizi: Aşırı borçlu geliştiriciler ve düşen konut fiyatları hane servetini eritiyor, finansal istikrarı tehdit ediyor. Vanke!!

3️⃣   Zayıf Tüketim: Hanehalkı güveni düşük; yüksek tasarruf oranı ve genç işsizliği iç talebi baskılıyor.

4️⃣   ABD–Çin Teknoloji Savaşı: Çip ve ileri teknoloji kısıtlamaları büyümeyi sınırlandırıyor, tedarik zincirleri Çin dışına kayıyor.

5️⃣   Verimlilik Sorunu: Devlet şirketleri güç kazanırken özel sektör üzerindeki baskı yatırım iştahını zayıflatıyor.

6️⃣   Siyasi Öngörülemezlik: Xi döneminde merkezileşme arttı; politika değişiklikleri yatırımcı güvenini sarsıyor.

7️⃣   Yerel Yönetim Borçları: Yerel yönetimlerin yüksek borç seviyesi sistemik risk oluşturuyor, borç çevirme baskısı artıyor.

8️⃣   İhracata Bağımlılık: Küresel talep yavaşlarken Çin’in deflasyonist ihracat modeli korumacılığı tetikliyor.

9️⃣   Teknoloji Bağımlılığı: Yerli çip ekosistemi yavaş gelişiyor; kritik teknolojilerde dışa bağımlılık sürüyor.

10) Toplumsal Gerilim: Gençlerde umutsuzluk (tang ping/bai lan), gelir eşitsizliği ve sosyal mobilite gerilemesi.

ÇİN PROBLEMLERİ İLE NASIL BAŞEDECEK?

SENARYO 1 – “YUMUŞAK İNİŞ VE DENGELİ DÖNÜŞÜM” (BAZ SENARYO)

Çin, büyümesini kademeli olarak %3,5–4,5 bandına indirir ama sert kriz yaşamadan borç + gayrimenkul

riskini yönetir.

Ana dinamikler:

-Gayrimenkulde devlet, iflas etmiş/zayıf geliştiricileri tasfiye ediyor ama alıcıyı koruyan programlar (konut tamamlama fonları, kamu alımları vs.) devreye giriyor.

-Yeni konut sektörü küçülüyor ama kentsel dönüşüm, sosyal konut, altyapı projeleriyle inşaat tamamen çökmeden  küçülerek normalize oluyor”.

-Reel büyüme %4 civarına oturuyor:

İhracat hâlâ güçlü. Tüketim kademeli artıyor. Yatırımın payı azalıyor ama bir anda değil, yumuşak bir geçişle.

-Seçici parasal ve mali destek: Altyapı, yeşil enerji, yüksek teknoloji üretim sübvanse ediliyor.

-Sosyal harcamalar (emeklilik, sağlık) biraz artırılarak tüketim desteklenmeye çalışılıyor.

Sonuç:

-Sert iniş yok, ama “Çin mucizesi” dönemi geri gelmez.

-Çin, küresel büyümeye katkı veren ama artık sürükleyici değil, büyük ama olgunlaşan bir ekonomi haline gelir.

SENARYO 2 – “YENİ ATILIM / YÜKSEK TEKNOLOJİ İLE YENİDEN HIZLANMA” (İYİMSER)

Çin, içerde reform + dışarıda kısmi normalleşme ile büyümeyi yeniden %5+ bandına taşımayı başarır.

Bunu ne tetikler?

1.Gerçek yapısal reformlar:

-Yerel yönetim borçları şeffaf biçimde yeniden yapılandırılır.

-Gayrimenkulün payı küçülürken, hanehalkı gelir artışı + sosyal güvenlik ile tüketim bilinçli şekilde desteklenir.

-Devlet, özel sektöre (özellikle teknoloji ve hizmet sektörüne) “daha öngörülebilir ve güven veren” bir çerçeve sunar.

2.Teknoloji ve sanayide sıçrama:

 -Yarı iletken, yapay zekâ, elektrikli araçlar, batarya, güneş enerjisi gibi alanlarda Çin, kısıtlamalara rağmen kendi ekosistemini kurar.

-“ABD teknolojisine erişimi keserseniz çöker” argümanı boşa çıkar; Çin kendi dikeylerini inşa eder.

1.Jeopolitik olarak:

-ABD ile tam barış olmasa da “yönetilebilir rekabet”e geçilir.

-Avrupa, Asya, Küresel Güney ile ilişkiler üzerinden pazar çeşitlendirmesi tam gaz gider (BRICS benzeri platformlar güçlenir).

Sonuç:

-Büyüme tekrar %5–5,5 civarında, kişi başına gelir artışı hızlanır.

-Çin, “sadece dünyanın fabrikası” değil, aynı zamanda teknoloji ve standart koyucu ülke rolüne yaklaşır.

-Ama bu senaryonun gerçekleşmesi için siyasi iradenin gerçekten risk alıp reform yapması gerekiyor; bu nedenle, olasılığı baz senaryodan daha düşük.

SENARYO 3) “BORÇ + GAYRİMENKUL + JEOPOLİTİK KOMBİNASYONU İLE SERT İNİŞ” (KÖTÜMSER)

Gayrimenkul ve yerel yönetim borcu sorunu, kontrollü çözülmek yerine yuvarlanarak büyür, dışarıda da ABD ile teknoloji/finans gerilimi sertleşir. Büyüme %2–3 bandına sıkışır, zaman zaman resesyona yakın dönemler görülür.

1. Gayrimenkul krizi derinleşir:

-Konut fiyatları uzun yıllar reel olarak düşer.

-Hanehalkı serveti erir → tüketim zayıflar.

-Banka bilançoları baskı altında kalır, gölge bankacılık problemi büyür.

2. Yerel yönetim borçları patlar:

-Yerel yönetimler yeni altyapı projeleriyle kendini döndüremez.

-Borç çevriminde tıkanmalar, bazı iflaslar / gizli kurtarmalar yaşanır.

-Güven zedelenir: hem içeride hem dışarıda Çin varlıklarına risk primi biner.

3. Dış cephede sertleşme:

-ABD/AB, Çin’e karşı daha agresif teknoloji ve ticaret kısıtlamaları uygular (özellikle yapay zekâ, yarı iletken, savunma bağlantılı alanlarda).

-Küresel şirketler “Çin’den kısmi kopuş / en azından risk dağıtma”yı hızlandırır (Vietnam, Hindistan, Meksika gibi alternatiflere kayış).

SONUÇ:

Büyüme trendi %2–3’e inerse, Çin bir anda “orta gelir tuzağı”na gömülmüş dev bir ekonomi hâline gelir. Bu durumda içeride memnuniyetsizlik artar; devlet, daha fazla kontrol / gözetim + daha az piyasa özgürlüğü kombinasyonuna kayabilir. Küresel ekonomi için de ciddi riskler söz konusu. Ticaret savaşları, enflasyonist baskıyı artırabilir. Tedarik zincirinde kırılmalar meydana gelebilir. Bu gelimelerin sonucunda jeopolitik risk primi artabilir ve kalıcı hale gelebilir.

ÇİN’İN BAŞARISININ KÜLTÜREL KODLARI

– Kolektivizm  (Bireyden önce toplum)

– Disiplin ve hiyerarşi (Düzenin temeli)

– Eğitim ve çalışma ahlakı (Başarı kutsaldır )

– Pragmatizm (Sonuç odaklılık ideolojiden önde)

EVLETÇİLİK VE UZUN VADELİ PLANLAMA – 5 YILLIK PLANLAR GELENEĞİ

-Çin’de devlet, ekonominin ve teknolojik dönüşümün ana motorudur. Uzun vadeli düşünme, “yüzyıllık hedef” yaklaşımı ve planlı kalkınma, ülkenin istikrarlı büyümesinin temelidir. Kısa dönem krizler büyük resmi bozmaz.

TEKNOLOJİYE HIZLI ADAPTASYON – YENİYE DİRENÇ DÜŞÜK

Çin toplumu teknoloji yeniliklerini çok hızlı benimser. Mobil ödeme, e-ticaret, dron teslimatı, 5G… Dünyanın birçok yerinden önce Çin’de yaygınlaştı. “Deneyelim, çalışırsa büyütürüz” kültürü var.

TASARRUF VE YATIRIM ODAKLILIĞI – EKONOMİK DİRENÇLİLİĞİN TEMELİ

Çin’de bireyler de devlet de tasarrufu ve yatırımı önceliklendiriyor. Hanehalkı tasarruf oranı dünyadaki en yüksek oranlardan biridir. Bu, kriz dönemlerinde ülkeyi daha dayanıklı kılıyor.

YENİ ÇİN: FABRİKADAN TEKNOLOJİ DEVİNİN DOĞUŞU

Çin artık yalnızca “dünyanın fabrikası” değildir. Elektrikli araçlarda BYD, bataryada CATL, dronlarda DJI, dijital platformlarda TikTok, Temu ve Shein küresel tüketim alışkanlıklarını şekillendiriyor. Güneş enerjisinde küresel panel üretiminin yaklaşık %80’i Çin’de.

Yapay zekâ yarışında teknolojik olarak ABD hâlâ önde olmasına rağmen, Çin büyük veri, devlet desteği, enerji kapasitesi ve uzun vadeli stratejisiyle 2030’a kadar farkı kapatabilecek tek rakip konumunda.

RİSKLER VE SENARYOLAR

Çin’in önünde ciddi meydan okumalar var; yaşlanan nüfus, emlak krizi, zayıf iç tüketim, ABD ile teknoloji savaşı ve yerel yönetim borçları. Önümüzdeki döneme dair üç ana senaryo öne çıkıyor:

• Baz senaryo: Yumuşak iniş ve %3,5–4,5 büyüme bandı.
• İyimser senaryo: Reformlar ve teknoloji atılımıyla %5+ büyüme.
• Kötümser senaryo: Borç, gayrimenkul ve jeopolitik baskıların birleşmesiyle sert iniş.

SONUÇ: OLGUNLAŞAN DEV

Çin mucizesi geri gelmeyebilir; ancak Çin sahneden de çekilmiyor. Daha yavaş, daha seçici ama hâlâ küresel dengeleri belirleyen bir aktör olarak yoluna devam ediyor. Pagodalardan gökdelenlere uzanan bu hikâye, aslında tek bir soruyu gündeme getiriyor: 21. yüzyılın ekonomik ve teknolojik standartlarını kim belirleyecek?

Bu sorunun cevabı, büyük ölçüde Çin’in bir sonraki hamlesine bağlı.

 KAYNAKLAR

• Podcast – China Decode: https://podcasts.apple.com/ca/podcast/the-prof-g-pod-with- scott-galloway/id1498802610?i=1000736239009
• The China Model: https://youtu.be/B2- 4TWmPTmc?si=0hHCe-DcJV2oLLba
• China is Changing Direction https://youtube.com/shorts/8DGlQk1XjAM?si=1peNJ- o74H0geUSg

-Keyu Jin: China’s Economy,Tariffs,Trade,Trump, Communism & Capitalism: https://youtu.be/y3yAVZk3tyA?si=uN7tzB9aShSt9X7v

-What is China’s political system?: https://youtu.be/ChFRnI7– QS4?si=jlUWPx9fdUHGwVBF

-Ian Bremner – Geleceğin Süper Gücü: https://youtu.be/uiUPD–z9DTg

Kitap: Xi Jiinping, The Govarnance Of China