Uzayın sınır tanımayan ekonomisi ne getirecek?

Gürdoğan Yurtsever

– Uzay, insanlığın hayal gücünü ve merakını her çağda besleyen en güçlü keşif alanlarından biri olmuştur. Gelişen teknolojiler, yapay zeka ve yapılan yatırımlar sayesinde uzay çalışmaları günümüzde benzeri görülmemiş bir hızla ilerliyor. Geçmişte büyük ölçüde NASA gibi devlet destekli uzay ajanslarının tekelinde olan bu faaliyetler, Elon Musk’ın SpaceX’i başta olmak üzere artık özel şirketlerin de küresel bir rekabet alanına dönüştü.

– Öte yandan ABD ve Çin başta olmak üzere büyük güçler de bu alandaki yatırımlarını ve rekabeti hızlandırıyor. “Uzay ekonomisi”, yörünge altı ve ötesindeki tüm faaliyetleri kapsamaya başladı. Bu endüstrinin fırlatma araçları, uydu, uydu iletişimi, uzayın keşfi, uzay turizmi, uzay madenciliği gibi çeşitli alt sektörleri bulunuyor. Özel sektörün bu alandaki önemli yatırımlarıyla bu alanda ciddi bir dönüşüm yaşanıyor

Uzay, insanlığın hayal gücünü ve merakını her çağda besleyen en güçlü keşif alanlarından biri olmuştur. Gelişen teknolojiler, yapay zeka ve yapılan yatırımlar sayesinde uzay çalışmaları günümüzde benzeri görülmemiş bir hızla ilerliyor. Geçmişte büyük ölçüde NASA gibi devlet destekli uzay ajanslarının tekelinde olan bu faaliyetler, Elon Musk’ın SpaceX’i başta olmak üzere artık özel şirketlerin de küresel bir rekabet alanına dönüştü. Bunun yanı sıra ABD ve Çin başta olmak üzere büyük güçler de bu alandaki yatırımlarını ve rekabeti hızlandırıyor. Birbiri ardına roketler ve uydular fırlatılıyor. İnsanlı, insansız görevler gerçekleştiriliyor, yeni uzay programları ve iddialı misyonları açıklanıyor. Bir zamanlar bilim kurgu olarak görülen uzay kolonileri giderek somut bir hedef haline geliyor.

YENİ UZAY ÇAĞI BAŞLIYOR

Bütün bu gelişmeler, insanlığın uzaydaki varlığını yeniden tanımlayan ve “yeni uzay çağı” olarak adlandırılan yeni bir dönemin başladığını gösteriyor. Bu durum büyük bir uzay ekonomisinin de ortaya çıkmasına neden oluyor. Bir yandan uzaya çıkmak için yapılan yeni teknolojilere sahip roketler, uydular, uzay istasyonları ve bunların sayesinde gelişen haberleşme teknolojileri bu alandaki ekonomiyi büyütürken, uzay turizmi hızla gerçek oluyor. Bunların yanı sıra uzaydan elde edilecek madenleri kullanmayı amaçlayan uzay madenciliği çok büyük bir başka ekonomik alan ortaya çıkarıyor. Yeni girişimler ile giderek daha fazla duymaya başladığımız uzay ekonomisi OECD’ye göre “uzayın keşfedilmesi, araştırılması, anlaşılması, yönetilmesi ve kullanılması yoluyla insan ilerlemesine katkıda bulunan tüm faaliyetler ve kaynaklar” olarak tanımlanıyor.

UZAY EKONOMİSİ HIZLA BÜYÜYOR

“Uzay ekonomisi (endüstrisi)”, yörünge altı ve ötesindeki tüm faaliyetleri kapsayan, hızla büyüyen ve küresel ekonominin geleceğini şekillendiren yeni bir alan olarak karşımıza çıkıyor. Bu endüstrinin fırlatma araçları, uydu, uydu iletişimi, uzayın keşfi, uzay turizmi, uzay madenciliği gibi çeşitli alt sektörleri bulunuyor. Özel sektörün bu alandaki önemli yatırımlarıyla bu alanda ciddi bir dönüşüm yaşanıyor. Uzay ekonomisinde yaşanan gelişmeler pazar büyüklüğünde de hızlı artışa neden oluyor. Bu alanda her yıl yaklaşık yüzde 9-10’luk büyüme yaşanıyor. Dünya ekonomisi yıllık ortalama yüzde 3 büyürken, uzay ekonomisinin bunun yaklaşık üç katı oranında büyümesi dikkat çekiyor. Küresel uzay endüstrisinin 2040 yılına kadar 1 trilyon doları aşması bekleniyor. Uzay ekonomisi giderek niş bir alan olmaktan çıkıp, küresel ekonominin ana motorlarından birisi haline dönüşüyor.

UZAY YARIŞI EKONOMİK VE TOPLUMSAL FAYDALAR SAĞLIYOR

Bu alandaki uydu, fırlatma ve yeniden kullanılabilir roket teknolojilerindeki artan rekabet maliyetlerin de düşmesine neden oluyor. Bu durum uzaya erişimi kolaylaştırıyor, ekonomik döngüyü hızlandırıyor. Yer gözlem uyduları, küresel internet erişimini sağlamak için yürütülen Starlink gibi projeler ile uydu iletişim ve haberleşme teknolojileri hızla büyüyor. Bunlardan elde edilen veriler, tarımdan lojistiğe, afet yönetiminden şehir planlamasına kadar sayısız sektöre kritik veri sağlıyor. Bütün bu uygulamalar, uzay teknolojilerinin dünyadaki günlük yaşamın ayrılmaz bir parçası haline gelmesini sağlıyor. Dünya için önemli ekonomik ve toplumsal faydalar sağlıyor. Bunların yanı sıra yörünge altı üretim ve servis hizmetleri, uyduların onarılması, yakıt ikmali gibi alanlarda önemli ilerlemeler sağlanıyor.

UZAY TURİZMİ VE MADENCİLİĞİ ÖNEMLİ FIRSATLAR GETİRİYOR

Bu konuda en heyecan verici gelişmeler uzaya erişim, uzayın keşfi, uzay kaynaklarının kullanılması, uzay turizmi ve uzayda yaşamın temellerinin atılması gibi alanlarda karşımıza çıkıyor. Uzay madenciliği (Astro-madencilik), asteroitler ve ay gibi gök cisimlerinden değerli mineral, maden ve suyun çıkarılarak dünyada kullanılması konusundaki büyük potansiyel trilyonlarca dolarlık yeni bir endüstrinin kapılarını aralıyor. Uzay turizmi, uzayda yeni yapıların inşa edilmesi, uzay otelleri, üs kurulması, uzay kolonileri gibi alanlarda önemli ve heyecan verici adımlar atılıyor. Bütün bu gelişmeler halen erken bir aşamada olsa da hem Dünya’daki kaynak baskısını azaltma, hem de uzayda sürdürülebilir bir ekosistem oluşturma potansiyeli taşıyor. Bu konularda yakın gelecekte çok daha hızlı gelişmeler yaşanacak.

YAPAY ZEKA VE KUANTUM TEKNOLOJİLERİ ROL OYNUYOR

Uzay teknolojilerinin ve ekonomisinin gelişiminde yapay zeka, robotik teknolojiler, büyük bir rol üstleniyor. Uzay araçlarının otonom yönetimi ve uzaydan elde edilen büyük veri setlerinin analizinde yapay zeka kritik rol oynuyor. Hızla ilerleyen kuantum teknolojileri ise bu alandaki çalışmaları ve güvenliği hızla artırma potansiyeli taşıyor. Biyoteknoloji alanındaki gelişmeler uzayda gıda üretimi, uzun uzay görevlerinde insan sağlığını koruma gibi alanlarda çığır açıcı çözümler sunuyor. Uzay teknolojilerindeki ve ekonomisinde yaşanan gelişmeler aynı zamanda dünya üzerindeki endüstrilerde de büyük katma değer yaratıyor. Bu sayede geliştirilen yeni teknolojiler dünyadaki ekonomik gelişmeyi hızlandırıyor. Uzay ekonomisi, sadece teknolojik bir macera değil, aynı zamanda muhasebe kayıtlarından uluslararası standartlara kadar her alanda yeni bir çağın başlangıcı olarak karşımıza çıkıyor.

UZAY MUHASEBESİ GELİŞİYOR

Bu hızlı gelişim hukuk, vergi, muhasebe, denetim, raporlama gibi alanlarda da yeni yaklaşımları ve köklü değişimleri beraberinde getiriyor. Uluslararası bir alan olan uzayda yetki alanı, mülkiyet, uzay trafiği, uzay çöpleri gibi hususlar uluslararası işbirliğini, yeni anlaşmaları ve düzenlemeleri zorunlu kılıyor. Mevcut muhasebe standartları ve kuralları, uzay varlıklarının değerlemesi, uzay/asteroid madenciliği ile elde edilen kaynakların muhasebeleştirilmesi, vergilendirilmesi gibi pek çok konuda yetersiz kalıyor. Bu durum uzay faaliyetlerinin hesaplanması, kayıt edilmesi, analizi, raporlanması gibi konuları kapsayan Uzay Muhasebesi (Space Accounting) adı verilen yeni bir uzmanlık alanının doğmasına neden oluyor. Bir anlamda muhasebenin sınırları dünyanın ötesine taşınıyor. Bu konuda ülkemizde de önemli öncü çalışmalar yürütülüyor.

YAPAY ZEKADAN UZAY MUHASEBESİNE

Bunun bir boyutu olarak Türkiye Muhasebe Uzmanları Derneği (TMUD) tarafından 05-06-07 Aralık 2025 tarihlerinde Gaziantep’te düzenlenen XIII. Türkiye Muhasebe Uzmanlığı Kongresi, “Muhasebenin Geleceği ve Sınırları: Yapay Zekadan Uzay Muhasebesine” ana temasıyla ve 55 ilden 1000’in üzerinde katılımcıyla gerçekleştirildi. Dünyada alanında ilk olan ve yoğun katılımın olduğu kongrede bu alanda yapılan dönüştürücü çalışmalar ve gelişmeler fütüristik perspektif ile tüm boyutlarıyla kapsamlı olarak değerlendirildi. Bu yeni alanda ülkemizin öncü ülkeler arasında yer alabilmesi için bu tür çalışmaların daha da geliştirilmesi önem taşıyor. Uzay yarışı artık, teknoloji, ekonomi, rekabet, güvenlik ve jeopolitik üstünlük ekseninde çok katmanlı bir hale dönüştü.

UZAY EKOSİSTEMİNDE GÜÇLÜ KONUM ELDE ETMEK GEREKİYOR

Uzay artık sadece bilim değil aynı zamanda çok büyük ve hızla büyüyen bir ekonomik ekosistem. Uzay teknolojilerine yönelik ülkemizde 2018 yılında kurulan Türkiye Uzay Ajansı, 2022-2030 dönemini kapsayan Milli Uzay Programı, uydu fırlatma ve yerli uydu üretimi, ilk Türk astronotun Uluslararası Uzay İstasyonu’na gönderilmesi, Ar-Ge faaliyetleri, uluslararası işbirlikleri gibi alanlarda önemli inisiyatifler yürütülüyor. Uzay yarışı ve hızla büyüyen uzay ekosisteminde güçlü bir konum elde edebilmek için ülkemizde uzun vadeli, bütüncül ve kararlı stratejiler ve politikalar geliştirilmesi ve uygulanması gerekiyor. Bu kapsamda Ar-Ge yatırımlarının artırılması, kamu-sanayi-üniversite-sivil toplum iş birliğinin derinleştirilmesi, özel sektörün uzay girişimlerini teşvik edecek mekanizmaların artırılması, nitelikli insan kaynağına yatırım yapılması önem taşıyor.

Not: Kapak görseli, yapay zeka asistanı Gemini tarafından oluşturulmuştur.

Gürdoğan YURTSEVER

Mevzuat Uyum Derneği Kurucu Başkanı

yurtsever@turcomoney.com